Imiteren: de hagiografische cyclus van het middenschip
Of we het nu hebben over de plafondschilderingen van Rubens die een dialoog aangaan met de schilderingen bovin de biechtstoelen uit de eerste decoratiefase van de kerk in de 17de eeuw, of over de lambriseringen van de zijbeuken die dateren van na de brand van 1718, in de iconografische cyclus in het schip van de Sint-Carolus-Borromeuskerk staat de hagiografische thematiek centraal. Heiligenbeeltenissen vormen onmiskenbaar een gemeenschappelijk component in jezuïetenkerken: ze dienen ter ondersteuning van devotie, maar bieden de gelovigen tevens exempla aan, heilzame voorbeelden die tot meditatie aanzetten conform de idee dat het nabootsen van de handelingen van de heiligen de gelovigen aanspoort tot een vromer leven dat hen toegang geeft tot het koninkrijk der hemelen.
Met zijn plafondstukken die heiligen uit de vroegchristelijke tijd afbeelden, bood Rubens een alternatief voor de oplossing die vaak in contrareformatorische kerken werd toegepast, namelijk om apostelenbeelden tegen de pijlers van het schip te plaatsen. De apostelen fungeerden in een tijd van godsdiensttwisten als steunpilaren van de kerk, als na te volgen modellen voor de gelovigen. Door in zijn plafondschilderingen de helden van het vroege christendom in een da sotto in sù-perspectief weer te geven, tegen een hemelse achtergrond en in een over het kwaad triomferende houding, herinnert Rubens de toeschouwer aan de spirituele beloning van een leven in navolging van de heiligen, de verleidingen van de duivel weerstaand en ketterij bestrijdend.
Wat deze na te volgen exempla betreft, is dat wat geldt voor gelovigen in zekere mate ook van toepassing op officianten. De sacristie die traditioneel voorbehouden is aan de celebranten is dan ook gestoffeerd met een stucplafond waarop voorstellingen staan van de voornaamste heiligen van de Sociëteit van Jezus met wie de jezuïetenpaters zich konden identificeren tijdens het voorbereiden van de misdienst. De twee middelste traveeën zijn voorzien van medaillons met de naam van Jezus en de naam van Maria, respectievelijk geflankeerd door de ordestichters (Ignatius met het boek Constitutiones en Franciscus Xaverius), Aloysius Gonzaga (met lelie) en Stanislas Kostka (die de communie van de engel ontvangt). In de zuidelijke travee zien we Franciscus Borgia (schedel en kroon) naast de tafel met wijdingsbrood en de tafel met brood en wijn die Abraham en Melchisedek uitdelen. Het betreffen eucharistische symbolen die verbonden zijn met de functie van de sacristie, het vertrek waar de heilige vaten werden bewaard en de geestelijken zich voorbereiden op de altaardienst. In de noordelijke travee zien we de drie Japanse jezuïetenmartelaren (Johannes Soan de Goto, Paulus Miki en Jacobus Kisai, allen gekruisigd in Nagasaki in 1597). Ze worden omringd door twee andere eucharistische symbolen uit het Oude Testament: het offeraltaar en de Ark des Verbonds.
