Communiëren: de eucharistische symbolen
van de communiebanken
Naast het boetesacrament genoot ook de communie ingevolge de katholieke Reformatie hernieuwde aandacht. Het werd aanzien als een van de belangrijkste sacramenten, zo niet hét belangrijkste, omdat de laatste maaltijd die Christus met de apostelen deelde voltrokken werd in de communie. De communie was een der belangrijkste geschilpunten tussen katholieken en protestanten. Net als het boetesacrament werd de communie sterk gepropageerd door de jezuïeten die tijdens de algemene biecht ook communies organiseerden waar de gelovigen vanuit de hele stad naartoe stroomden om de sacramenten te ontvangen.
De communiebank is een langwerpig meubelstuk dat de grens markeert tussen de sacrale ruimte die bestemd is voor de officianten en het schip waar het gelovige volk zich bevond. De communiebank vervangt het oude doksaal en zorgt ervoor dat hoewel de gelovigen op enige afstand werden gehouden, zij visueel toch dichter bij het koor stonden. De bank bestaat uit een knielplank en een balustrade waarop de gelovige kon steunen bij het ontvangen van het eucharistisch brood. Vanwege zijn liturgische functie is het meubel versierd met eucharistische beeldmotieven en symbolen die verwijzen naar de kapel of kerk waarin het meubelstuk zich bevindt.
De communiebank die in 1657 in de Onze-Lieve-Vrouwekapel werd geïnstalleerd door de laatste der zusters Houtappel is voorzien van een bijzonder dynamische en weelderige ajour-versiering waarin Mariale en eucharistische symbolen een hoofdrol toebedeeld krijgen. Een imposante cartouche geflankeerd door twee engelen toont de naam van Maria (MRA) aan wie de kapel is gewijd boven een vlammend hart, het symbool van goddelijke liefde. De cartouche wordt omringd door rozen en lelies (florale symbolen van Maria), en korenhalmen en maïskolven (symbolen van de hostie en het lichaam van Christus), alsook druiventrossen (symbolen van wijn en zijn bloed).
De communiebank in de Sint-Ignatiuskapel – die Alexander Van Papenhoven in het begin van de 18de eeuw vervaardigde – beschikt over verschillende compartimenten die van elkaar gescheiden worden door panelen met portretten van de belangrijkste jezuïetenheiligen. De twee centrale compartimenten in ajour tonen het IHS-trigram waarmee Ignatius werd geassocieerd, omringd door bazuin blazende engelen, korenhalmen en maïskolven; en de kelk met daarboven een hostie, het symbool van het Heilig Sacrament, geflankeerd door engelen die tarweschoven vasthouden en loofwerk van weelderige druiventrossen. Het linkercompartiment toont een ander eucharistisch symbool, het Lam Gods steunend op het boek met de zeven zegels van de Openbaring. Op de balusters die deze compartimenten van elkaar scheiden staan de jezuïetenheiligen vergezeld van hun attributen in medaillons afgebeeld (van links naar rechts): Aloysius Gonzaga (kroon en lelie), Franciscus Xaverius (kruisbeeld en pijlenkoker), Ignatius in het midden (vlammend hart en fakkels), Franciscus Borgia (schedel en kroon) en Stanislas Kostka (kroon).
De communiebank die het middenschip doorkruist, is verfraaid met arabesken in Franse stijl die harmoniëren met de decoratie van de preekstoel en de lambriseringen van de zijbeuken. De vierlobbige medaillons stellen eucharistische thema’s voor het manna, het offeraltaar, korenaren, druiven, het lam van de Apocalyps en de pelikaan die zijn jongen voedt.